نیاز به مشاوره دارید؟
تماس با ما
آیا درگیر یک پرونده کیفری دشوار هستید؛ اما برای انعقاد قرارداد با وکیلی متبحر و توانمند، توان مالی ندارید؟ بابت هزینههای بالای حقالوکاله نگرانید و ناامید شدهاید؟ بر اساس قانون آیین دادرسی کیفری، طرفین یک پرونده کیفری اعم از شاکی و متهم اگر از نظر مالی در مضیقه باشند، حق برخورداری از وکیل تسخیری را دارند. بهاینترتیب وکیل تسخیری بهصورت رایگان به افراد فاقد توان مالی کمک میکند تا از حقوق خود دفاع کرده و عدالت نیز در محاکم برقرار شود. در این راستا و در این مقاله از موسسه حقوقی اقدامی، با شرایط دریافت وکیل تسخیری، جرایمی که در آن حضور این وکیل الزامی است و نحوه درخواست وکیل تسخیری رایگان آشنا میشوید.
به متن اصل 35 قانون اساسی کشور توجه کنید: «در همه دادگاهها طرفین دعوی حق دارند برای خود وکیل انتخاب کنند و اگر توانایی انتخاب وکیل را نداشته باشند باید برای آنها امکانات تعیین وکیل فراهم شود.»
بر اساس این اصل، قانونگذار در آیین دادرسی کیفری مقرر کرده است که در برخی پروندههای کیفری، اگر متهم یا شاکی توانایی مالی برای گرفتن وکیل نداشته باشد، دادگاه برای دفاع از حقوق او و برقراری عدالت، یک وکیل تسخیری تعیین میکند.
بهعبارتدیگر، وکیل تسخیری، وکیلی از میان وکلای دادگستری است که از سوی مراجع قضایی موظف میشود تا وکالت شاکی یا متهمی را که استطاعت مالی برای گرفتن وکیل ندارد، بر عهده بگیرد. در رابطه با وکالت تسخیری، به 2 نکته باید دقت کنید:
· نخست اینکه وکیل تسخیری مختص پروندههای کیفری است؛ بنابراین، در پروندههای حقوقی مانند دعاوی مشارکتدرساخت، دادگاه هیچ الزامی برای تعیین وکیل تسخیری ندارد. (در پروندههای حقوقی، طرفین دعوی میتوانند از وکیل معاضدتی برای پرونده خود بهرهمند شوند)
· دوم اینکه وکیل تسخیری برای همه پروندههای کیفری تعیین نمیشود. در واقع صرفاً در برخی پروندههای کیفری سنگین یا پروندههای مرتبط با جرائم اطفال و نوجوانان، تعیین وکیل تسخیری الزامی است.
در ادامه راجع به این موضوع که در کدام پرندهها امکان تعیین وکیل تسخیری وجود دارد، بیشتر صحبت میکنیم.
اگر درگیر یک دعوی کیفری هستید، باید بدانید که برای دریافت وکیل تسخیری دو شرط زیر ضروری است:
1. بر مبنای ماده ۳۴۷ قانون آیین دادرسی کیفری و تبصره این ماده، اگر شاکی یا متهم پرونده توانایی مالی لازم برای انتخاب وکیل را نداشته باشد و این موضوع نیز از سوی دادگاه احراز شود، وکیل تسخیری برای او انتخاب میشود.
2. بعضی جرایم آنقدر مجازات سنگینی دارند که حتی اگر متهم خودش درخواست وکیل نکند، دادگاه موظف است برای دفاع از حقوق او و رعایت عدالت، وکیل تسخیری تعیین کند. ماده ۳۴۸ و همچنین تبصره ۲ ماده ۱۹۰ قانون آیین دادرسی کیفری به این موضوع به طور کامل پرداخته است. بهاینترتیب، نباید هیچ متهمی در پروندههای کیفری مهم بدون وکیل باشد.
نهاد «وکالت تسخیری» فقط مختص متهمان دعاوی سنگین کیفری نبوده و باوجود شرایطی که قانونگذار در قانون آیین دادرسی مشخص کرده، اشخاص دیگری جز متهمین نیز میتوانند وکیل تسخیری داشته باشند. در ادامه راجع به این اشخاص بیشتر توضیح میدهیم.
بر اساس قانون آیین دادرسی کیفری، عدهای از افراد در جریان بعضی از پروندههای کیفری میتوانند از حق داشتن وکیل تسخیری برخوردار شوند. این اشخاص عبارتاند از:
همانطور که پیشازاین گفتیم، درصورتیکه یکی از طرفین دعوا، اعم از شاکی یا متهم، توان مالی لازم برای انتخاب وکیل را نداشته باشد، دادگاه موظف است برای او وکیل تسخیری در نظر بگیرد. البته این موضوع شامل همه پروندههای کیفری نمیشود و پیش از انتخاب وکیل، دادگاه ملزم است که عدم تمکن مالی فرد را احراز کند.
مطابق ماده ۴۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری، اطفال و نوجوانان نیز در صورت ارتکاب جرم، حق برخورداری از وکیل تسخیری را دارند. این در حالی است که اگر ولی یا سرپرست قانونی آنان برایشان وکیلی معرفی نکند، دادگاه رأساً اقدام به تعیین وکیل تسخیری میکند. البته این حق شامل همه جرایم ارتکابی از سوی اطفال و نوجوانان نبوده و هنگامی اعمال میشود که جرم در یکی از 3 حالت زیر قرار داشته باشد:
الف) جرایمی که رسیدگی به آنها در صلاحیت دادگاه کیفری یک است.
ب) جرایمی که نیازمند پرداخت دیه یا ارش بیشتر از یکپنجم دیه کامل باشد.
ج) جرایم تعزیری درجه شش و بالاتر.
بر اساس تبصره ۲ ماده ۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری، اگر متهم پیش از صدور حکم قطعی دچار جنون شود، رسیدگی به پرونده تا زمان بهبودی او متوقف میشود. اما در جرائم حقالناسی، چنانچه حتی بعد از بهبودی، باز هم فرد مجنون نتواند از خودش دفاع نموده و رفع اتهام کند دادگاه به ولی یا قیم او فرصت معرفی وکیل میدهد. در صورت عدم معرفی وکیل از جانب این اشخاص، دادگاه بدون توجه به نوع جرم و میزان مجازات، برای فرد مجنون وکیل تسخیری تعیین خواهد کرد.
در تعدادی از جرایم سنگین و مهم، وکیل تسخیری ممکن است به درخواست شاکی یا متهم و یا به صلاحدید دادگاه تعیین شود. در این میان، قانونگذار موارد الزامی تعیین وکیل تسخیری را بهصورت واضح مشخص کرده است که عبارتاند از:
1. در جرایم ارتکابی از سوی اطفال و نوجوانان اگر: رسیدگی به جرم در صلاحیت دادگاه کیفری یک باشد یا جرم ارتکابی مستلزم پرداخت دیه یا ارش بیشتر از یکپنجم دیه کامل باشد یا جرم تعزیری درجه 6 یا بالاتر باشد.
2. جرایم ارتکابی از سوی شخص مجنون مطابق تبصره 2 ماده 13 قانون آیین دادرسی کیفری که در مطالب قبلی آن را توضیح دادیم.
3. جرائمی که مجازات آن سلب حیات (مثل قصاص و اعدام) یا حبس ابد باشد.
4. جرایمی که مجازات تعزیری درجه 3 یا بالاتر از آن داشته باشند.
5. جرایم یا جنایات علیه تمامیت جسمانی که عمدی باشند، مجازاتشان قطع عضو باشد و مقدار دیهای که مجرم باید بپردازد نصف دیه کامل یا بیشتر از نصف دیه کامل باشد.
ماده ۳۴۷ قانون آیین دادرسی کیفری نحوه استفاده از خدمات وکالت تسخیری را بهخوبی شرح داده است. باتکیهبر این ماده و سایر مواد قانون مذکور، نحوه گرفتن وکیل تسخیری به این صورت است:
متهم پرونده کیفری بایستی تا پایان اولین جلسه رسیدگی دادگاه، تقاضای خود برای استفاده از وکیل تسخیری را مطرح کند. بهموجب تبصره ماده ۳۴۷ قانون آیین دادرسی کیفری، علاوه بر متهم، شاکی نیز میتواند تا پایان جلسه اول رسیدگی از دادگاه تقاضای وکیل تسخیری نماید؛ مشروط به اینکه دادگاه تشخیص دهد شاکی توان مالی کافی برای گرفتن وکیل ندارد و حضور وکیل نیز برای او ضروری است.
تهیه مدارک لازم
برای درخواست وکیل تسخیری، باید مدارک زیر را آماده کنید:
· شناسنامه و کارت ملی برای احراز هویت.
· مدارکی که نشاندهنده عدم توانایی مالی شما باشد، مثل فیش حقوقی و استشهادیه.
· کلاسه پرونده کیفری
· نگارش درخواست کتبی جهت تعیین وکیل تسخیری
پس از جمعآوری مدارک ذکرشده، باید درخواست خود را در دادگاه رسیدگیکننده به پرونده ثبت کنید. به یاد داشته باشید که دلایل نیاز به وکیل تسخیری را باید بهصورت دقیق در درخواست خود قید کرده و سپس آن را در دفتر دادگاه یا دادسرا ثبت کنید.
دادگاه درخواست و مدارک ارائهشده شما را بررسی میکند. در صورت احراز ناتوانی مالی، دادگاه درخواستتان را تأیید کرده و از طریق رئیس کل دادگستری به یکی از دو مرکز زیر اعلام میکند که نیاز به وکیل تسخیری دارد:
هر یک از این مراکز موظفاند به درخواست دادگاه رسیدگی کرده و یکی از وکلای خود را به دادگاه کیفری معرفی کنند. تعیین وکیل باید از میان وکلای حوزه قضایی همان دادگاه صورت گیرد؛ اما چنانچه این امکان وجود نداشته باشد از نزدیکترین حوزه قضائی برای متهم وکیل انتخاب میشود. دقت کنید که انتخاب وکیل توسط دادگاه انجام میشود و متقاضی درخواست وکیل تسخیری نمیتواند وکیل خاصی را معرفی کند.
همانطور که پیشازاین نیز اشاره کردیم، در بعضی از پروندههای کیفری که مجازات سنگینی دارند، متهم به دلیل ناتوانی مالی نمیتواند برای خود وکیل بگیرد. در این صورت، میتواند تا پایان اولین جلسه رسیدگی از دادگاه درخواست تعیین وکیل تسخیری کند. دادگاه نیز با بررسی مدارک ارائه شده متهم، عدم تمکن مالی او را احراز کرده و یک وکیل تسخیری به او معرفی میکند.
در جرایمی که مجازاتهای بسیار سنگینی همچون اعدام، قصاص یا قطع عضو دارند، دادگاه کیفری یک موظف است حتی بدون درخواست متهم، برای او وکیل تسخیری تعیین کند. این اقدام مرجع قضایی بهمنظور تضمین دفاع عادلانه از متهم انجام میشود.
حقالوکاله وکیل تسخیری، بر اساس تصریح ماده 347 قانون آیین دادرسی کیفری توسط قوه قضائیه تأمین و پرداخت میشود. در صورت مطالبه حقالوکاله توسط وکیل، دادگاه میزان آن را باتوجهبه اقدامات انجامشده تعیین میکند؛ به این شرط که مبلغ اعلامی از سوی وکیل از تعرفه قانونی تجاوز نکند.
وکیل تسخیری از همان لحظهای که از سوی دادگاه برای دفاع از متهم منصوب میشود، دارای تمام اختیارات قانونی یک وکیل تعیینی (وکیلی که توسط خود متهم انتخاب میشود) خواهد بود.
تفاوت عمده میان یک وکیل تسخیری و وکیل تعیینی، نحوه تعیین آنهاست؛ یعنی وکیل تسخیری به دستور دادگاه و برای حمایت از متهمان یا شاکیان فاقد توان مالی انتخاب میشود. بااینحال، او موظف است درست مثل یک وکیل تعیینی، با دقت و تلاش فراوان از حقوق موکل خود دفاع کند.
دررابطهبا حدود اختیارات وکیل تسخیری باید به این نکته توجه کنید که اختیارات این دسته از وکلا، به مرحله بدوی محدود نمیشود.
بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۳۲۲۲ و رأی وحدت رویه شماره ۵۹۸ هیئت عمومی دیوان عالی کشور، فعالیتهای وکیل تسخیری به مرحله نخست دادرسی محدود نمیشود. بهعبارتدیگر، تا زمانی که عنوان وکالت از وکیل تسخیری سلب نشده باشد، او میتواند در همه مراحل رسیدگی به دعوی کیفری اعم از تجدیدنظرخواهی و فرجامخواهی نیز از حقوق موکل خود دفاع کرده و به وظایف وکالتیاش ادامه دهد.
در سطرهای قبلی گفتیم که وکیل تسخیری در تمام مراحل دادرسی اعم از مرحله بدوی، تجدیدنظرخواهی و حتی اعاده دادرسی نیز حق دفاع از موکل خود را دارد. حال در ادامه خواهیم گفت که فرایند دفاع از موکل در مراحل مختلف دادرسی چگونه انجام میشود.
مرحله تحقیقات مقدماتی دادسرا
در پروندههای کیفری، قبل از ارجاع پرونده به دادگاه باید مرحله تحقیقات مقدماتی در دادسرا انجام شود. در این مرحله، بازپرس یا دادیار موظف است که ضمن جمعآوری دلایل، شواهد و اظهارات طرفین دعوی، صحت اتهام متهم را بررسی کند؛ سپس پرونده را تکمیل کرده و به دادگاه ارسال میکند.
وکیل تسخیری در مرحله دادسرا نیز به دستور بازپرس برای برخی از متهمین تعیین میشود. تبصره 2 ماده 190 قانون آیین دادرسی کیفری در این رابطه میگوید:
«در جرائمی که مجازات آنها سلب حیات مثل قصاص نفس یا حبس ابد باشد، اگر متهم اقدام به معرفی وکیل در مرحله دادسرا (تحقیقات مقدماتی) نکند، بازپرس جهت رعایت عدالت و انصاف، برای او وکیل تسخیری انتخاب میکند.»
دادگاه کیفری
در قسمتهای قبلی مقاله، اشاره کردیم که تعیین وکیل تسخیری در دادگاه کیفری، به چه نحوی انجام میشود. در این مرحله از دادرسی، علاوه بر متهم، شاکی نیز در صورت اثبات اعسار (عدم تمکن مالی) به قاضی، میتواند از وکالت تسخیری در پرونده خود بهرهمند شود.
توجه داشته باشید که درخواست وکیل تسخیری از سوی متهم یا شاکی امری اختیاری است؛ اما بر اساس ماده ۳۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری، در جرایمی با مجازاتهای سنگین مانند اعدام یا قطع عضو، تشکیل جلسه دادگاه بدون حضور وکیل مجاز نیست؛ بنابراین، اگر متهم وکیل نداشته باشد یا وکیل او بدون عذر موجه در دادگاه حاضر نشود، دادگاه موظف است برای او وکیل تسخیری تعیین کند.
دادسرا و دادگاه اطفال و نوجوانان
اطفال و نوجوانان نیز در صورت ارتکاب جرم، در هر دو مرحله دادسرا و دادگاه، حق برخورداری از وکیل تسخیری را دارند این موضوع بهصراحت در ماده ۴۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری ذکر شده است. بر اساس این ماده، درصورتیکه جرم ارتکابی در یکی از موارد زیر قرار بگیرد، برای طفل یا نوجوان وکیل تسخیری تعیین میشود:
الف) جرایمی که رسیدگی به آنها در صلاحیت دادگاه کیفری یک باشد.
ب) جرمی که مستلزم پرداخت دیه یا ارش بیش از یکپنجم دیه کامل باشد.
ج) همه جرایم تعزیری درجه 6 و بالاتر از آن.
در صورت جنون متهم
اگر متهم پیش از صدور حکم قطعی دچار جنون (دیوانگی) شود، رسیدگی به پرونده تا زمان سلامتی او متوقف میشود. بااینحال در جرایمی که جنبه حقالناسی دارند اگر بعد از بهبودی، متهم باز هم نتواند از خود دفاع کند، دادگاه به ولی یا قیم او فرصت میدهد که وکیلی را برای دفاع از او معرفی کنند. در صورت عدم معرفی وکیل برای اینگونه متهمان، دادگاه ملزم است که نسبت به تعیین وکیل تسخیری اقدام کند.
از متن زیر که توسط وکلای ما در مجموعه اقدامی آماده شده، میتوانید برای تنظیم درخواست تعیین وکیل تسخیری استفاده کنید:
ریاست محترم شعبه … بازپرسی /دادگاه …
سلامعلیکم
احتراماً، اینجانب… فرزند… به شماره ملی… به عنوان متهم/شاکی پرونده کلاسه… به دلیل ناتوانی مالی و عدم امکان اخذ وکیل، تقاضای تعیین وکیل تسخیری دارم. مدارک و مستندات مربوط به اعسار نیز به این درخواست پیوست شده است.
با تشکر و احترام
امضا
تاریخ
وکیل تسخیری، بهصورت کاملاً رایگان از سوی دادگاه و دادسرا برای متهمان یا شاکیانی که توانایی مالی انتخاب وکیل ندارند، تعیین میشود. هزینه حقالوکاله این وکلا نیز از محل بودجه قوه قضاییه پرداخت میشود؛ بنابراین متهم یا شاکی پولی برای دریافت وکیل تسخیری پرداخت نمیکنند. طبق تبصره ۳ ماده ۳۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری، درخواست تغییر وکیل تسخیری از سوی متهم فقط یکبار قابلپذیرش است و فرد متقاضی نمیتواند مدام درخواست تغییر وکیل بدهد.
جمعبندی
وکیل تسخیری فرصتی است که قانونگذار برای افراد فاقد توان مالی در نظر گرفته تا بتوانند با حضور یک وکیل متبحر از حقوق خود در دادگاه کیفری دفاع کنند. وکلای تسخیری مختص متهمان پروندههای جزایی نبوده و شخص شاکی نیز میتواند از این امتیاز بهرهمند شود.
هزینه وکلای تسخیری کاملاً رایگان است؛ زیرا توسط دادگاه تعیین میشوند. این وکلا در تمام مراحل دادرسی حق دفاع کامل از موکل خود را دارند. اطفال، نوجوانان و حتی افراد مجنون نیز با برخورداری از شرایطی که در طول مقاله بیان کردیم، میتوانند از خدمات وکیل تسخیری بهرهمند شوند.
سؤالات متداول
وکیل تسخیری، وکیلی است که از سوی دادگاه کیفری برای افراد فاقد توان مالی تعیین میشود و حقالوکاله آن برای موکل کاملاً رایگان است.
در جرایم با مجازات مانند اعدام، قصاص، حبس ابد، جرایم تعزیری درجه ۳ و بالاتر، جرایم اطفال و نوجوانان در شرایط خاص و جرایمی که مجازات آنها قطع عضو یا پرداخت دیه بیش از نصف دیه کامل است، دادگاه موظف است وکیل تسخیری تعیین کند.
متهم یا شاکی میتواند تا پایان اولین جلسه رسیدگی با ارائه مدارک گفته شده در مقاله مانند اعسار، درخواست تعیین وکیل تسخیری کند.
بله. وکیل تسخیری کاملاً رایگان است و هزینه حقالوکاله او توسط قوه قضاییه پرداخت میشود؛ ازاینرو متهم یا شاکی هیچ مبلغی نمیپردازد.
آخرین مقالات و اخبار
وبلاگ مجموعه اقدامی
